Ku: Budi Setiawan
TI mimiti 2 Januari 2026, Indonesia sacara resmi nerapkeun Kitab Undang-Undang Hukum Pidana (KUHP) jeung Kitab Undang-Undang Hukum Acara Pidana (KUHAP) anu anyar pikeun ngagantikeun undang-undang warisan jaman kolonial. Salah sahiji wanda anyar anu pangmindengna meunang pujian nyaéta pidana gawé sosial minangka pidana poko alternatif.
Undang-undang ieu mindeng digambarkeun minangka léngkah maju: leuwih manusa, nyingkahan panjara, sarta saluyu jeung sumanget kaadilan restoratif. Tapi di balik narasi progresif éta, aya sababaraha pasualan dasar anu kudu diuji kalayan jembar jeung jéntré.
Sacara normatif, pidana gawé sosial ditujukeun pikeun tindak pidana hampang kalayan ancaman hukuman nu tangtu. Palakuna henteu diasupkeun ka panjara, tapi diwajibkeun ngalakukeun pagawéan anu mangpaat pikeun masarakat. Logika ieu karasa rasional, malah étis. Tapi hukum henteu jalan dina rohangan anu steril. Hukum dijalankeun dina kanyataan sosial anu timpang, tempat aksés kana kaadilan kacida gumantungna kana kelas sosial, sumber daya, jeung relasi kakawasaan.
Pasal 85 KUHP netepkeun yén pidana gawé sosial kudu dijatuhkeun ku mertimbangkeun rupa-rupa hal, kaasup idin atawa kasapukan ti terdakwa. Di dieu lah mucunghul pasualan krusial. Kasapukan terdakwa mindeng dipikaharti minangka wujud panghormatan kana hak. Tapi dina prakték peradilan di Indonesia, kasapukan téh remen lahir tina kaayaan kapaksa. Pikeun terdakwa ti kalangan handap, tanpa pendampingan hukum anu merenah, pilihan “satuju kana gawé sosial” mindeng hartina nyingkahan résiko anu leuwih goréng: panjara.
Kaayaan ieu muka kasempetan lahirna kateuadilan anyar. Pidana gawé sosial boga poténsi jadi hukuman has pikeun kalangan handap, sedengkeun jalma-jalma anu miboga daya tawar ékonomi jeung hukum leuwih kuat bisa néangan jalan séjén. Prinsip kasetaraan di hareupeun hukum diuji deui, lain ku téks undang-undangna, tapi ku saha anu pangmindengna kudu nanggung akibatna.
Argumén yén pidana gawé sosial bakal ngurangan kaleuwihan kapasitas lembaga pemasyarakatan ogé kudu dibaca sacara kritis. Overcrowding lain saukur masalah jinis pidana, tapi akibat tina budaya ngahukum anu geus ngakar: gampang nahan, tuntutan maksimal, jeung orientasi panjara minangka solusi utama. Tanpa parobahan cara mikir aparat panegak hukum, pidana gawé sosial ngan ukur jadi tambalan di hilir, sedengkeun masalah di huluna tetep teu diréngsékeun.
Pasualan séjén aya dina palaksanaanana di lapangan. Gawé sosial saperti beberesih fasilitas umum atawa ngabantu panti sosial katingalina mulya. Tapi saha anu ngawas standar gawé, jam gawé, jeung kasalametan? Tanpa aturan téknis anu ketat, pidana gawé sosial boga résiko robah jadi kerja paksa anu disumputkeun atawa malah jadi sarana hukuman simbolik anu ngahina, lain nu ngarehabilitasi.
Leuwih jauh deui, pidana gawé sosial ogé boga poténsi ngalegaan jangkauan kontrol nagara. Palaku mémang henteu dipanjara, tapi tetep diawaskeun, dicatet, jeung diiket ku kawajiban administratif. Ieu lain ngurangan pemidanaan, tapi ngalegaan wangunna ku raray anu leuwih halus.
Ku sabab éta, teuing gancang lamun nyimpulkeun yén pidana gawé sosial nandaan parobahan paradigma pemidanaan. Tanpa pangawasan anu kuat, standar nasional anu écés, jeung kawani pikeun ngabebenah budaya penegakan hukum, pidana gawé sosial malah bisa jadi kateuadilan anyar anu dibungkus ku basa kamanusaan. Hukum progresif lain saukur soal niat hadé, tapi ngeunaan saha anu pangmindengna kudu nanggung résikona.*
*Budi Setiawan nyaéta panitén sosial-politik, mantan jurnalis senior média ibukota, alumnus FISIP Universitas Padjadjaran Bandung, Jawa Barat.
Comments