Ku: Yaya Mulyana A. Aziz
TRANSMISI Islam ka Indonesia lain ngan saukur dina ajaran dogmatis agama wungkul, tapi ogé dibarengan ku prosés akulturasi budaya antara nu mawa ajaran Islam jeung budaya lokal di wewengkon éta. Dina hal ieu, kaum muslim di Indonesia sering ngarasa kabingungan pikeun ngabédakeun mana anu ajaran Islam murni jeung mana anu geus campur ku budaya lokal. Sababaraha conto bisa katingali dina tradisi ngagem pakean gaya Arab saperti gamis jeung sorban.
Sababaraha bukti asupna niléy-niléy Islam kana budaya lokal atawa prosés akulturasi bisa ditempo dina cara dakwah anu dimekarkeun ku para wali di tanah Jawa, contona Sunan Kalijaga anu ngagunakeun seni wayang pikeun media dakwah, jeung ogé tradisi mudik lebaran sanggeus bulan puasa Ramadhan.
Fenomena anu matak panasaran jeung unik sanggeus réngséna bulan Ramadhan di Indonesia nyaéta tradisi mudik, hartina balik deui ka asal, anu dina basa agama disebut Idul Fitri, balik ka fitrah (suci). Balik ka asal hartina balik deui ka tempat urang lahir, nya éta rahim ibu urang, hartina sacara harfiah balik ka indung.
Biasana indung masih aya di kampung, sedengkeun anak-anakna geus nyaba ka mana-mana, utamana ka kota-kota, komo aya nu di luar nagri. Dina momen éta, pikeun ngalengkepan fitrah urang, umat Islam “teu poho ka purwadaksi” (awal jeung ahir urang asalna) nyaéta indung tempat urang dilahirkeun jeung kampung tempat asal urang. Fenomena ieu geus jadi kasadaran koléktif umat Islam di Indonesia, anu bisa ngagerakkeun leuwih ti 100 juta jalma pikeun mudik ka lembur. Ieu ogé bisa dijadikeun pangeling-eling pikeun balik deui ka “kampung ahérat.”
Salian ti éta, sababaraha simbol jeung ciri-ciri lebaran lamun urang teuleuman, sabenerna ngandung makna filosofi nu jero. Dina filosofi Jawa contona, ketupat lebaran lain ngan saukur kadaharan khas lebaran. Ketupat miboga harti husus. Dina basa Jawa, ketupat atawa kupat téh singgetan tina “ngaku lepat” jeung “laku papat.” Ngaku lepat hartina ngaku salah. Laku papat hartina opat lampah/tindakan.
Tradisi sungkem téh mangrupa palaksanaan tina ngaku lepat (ngaku salah) pikeun urang Jawa. Prosés sungkem nya éta sujud di hareup kolot bari ménta hampura, sarta ieu tradisi masih kénéh kuat nepi ka ayeuna. Sedengkeun laku papat atawa opat tindakan dina perayaan lebaran téh nya éta: lebaran, luberan, leburan, jeung laburan.
Lebaran. Lebaran téh hartina geus réngsé, nandakeun ahir bulan puasa. Kecap “lebar” asalna ti harti “panto hampura geus kabuka lega.”
Luberan. Hartina ngalimpah. Ieu simbol ajaran pikeun nyaah jeung sedekah ka nu miskin. Ngabagi zakat fitrah saméméh lebaran lain ngan saukur ritual wajib pikeun umat Islam, tapi ogé bentuk rasa paduli ka sasama.
Leburan. Hartina lebur atawa leungit. Dina momen lebaran, dosa jeung kasalahan dilebur leungit sabab umat Islam dipiharep silih hampura jeung silih ampunan.
Laburan. Asal kecapna ti “labur” atawa kapur. Kapur téh bahan pikeun ngajernihkeun cai atawa maputihkeun témbok. Hartina, supaya jalma bisa ngajaga kabersihan lahir batin jeung silih ngajénan kabersihan haté.
Sakumaha batré HP anu kakara di-charge, umat Islam nu geus balik deui ka fitrah miboga sumanget jeung spiritualitas anyar dina “ngambah sagara kahirupan,” pikeun mintonkeun jati diri minangka khalifah fil ardhi (jalma nu makalangan di bumi) anu nyebarkeun rahmat ka sakumna alam. Mugia. *
* Yaya Mulyana A. Aziz, Guru Besar Administrasi Pembangunan FISIP Unpas, Ketua Bidang Litbang Paguyuban Pasundan, jeung Wakil Direktur 1 Pascasarjana Unpas, nganjrek di Bandung, Jawa Barat.
Comments