Ku: Muhammad Fahmil Mubarok
SundaNews (28/3/2025). Pangajian di pasantren, khususna di Pasantren Miftahut-Taufiq, mangrupa tradisi anu geus turun-temurun sarta jadi ciri has sistem pendidikan Islam di Tatar Sunda. Ieu tradisi mangrupa wujud komitmen pasantren dina ngajaga ajaran Islam anu diwariskeun ku ulama salaf.
Salah sahiji ciri utama pangajian di ieu pasantren nyaéta diajar Kitab Koneng, istilah keur kitab-kitab klasik nu digarap ku ulama-ulama salaf anu handap asor tapi jembar ilmuna. Kitab-kitab ieu teu ngan ukur dijadikeun sumber elmu agama, tapi ogé minangka media dakwah anu ngajarkeun ajaran Islam sacara komprehensif. Eusi Kitab Koneng nyakup rupa-rupa widang élmu agama saperti aqidah, fiqih, akhlaq, jeung muamalah sapopoé, nu masing-masing jadi pondasi penting pikeun kahirupan individu jeung masarakat Muslim.
Ngajarkeun Kitab Koneng boga tempat husus dina sistem pendidikan pasantren, sabab ieu metoda henteu ngan ukur museurkeun kana pangajaran téori agama, tapi ogé nandéskeun pentingna praktik jeung akhlaq mulia dina kahirupan sapopoé. Dina prosés pangajian, ulama atanapi kiai teu ngan saukur jadi guru, tapi ogé janten panutan moral pikeun para santri.
Prosés ieu ngawangun hubungan anu kuat antara ulama jeung santri, anu henteu ngan ukur ngajarkeun élmu, tapi ogé ngarekatkeun rasa silih hormat antara guru jeung murid. Hubungan ieu, dina kontéks sosial, ogé ngagambarkeun cara ulama mangaruhan masarakat ku cara anu lemes tur efektif, ngaliwatan dakwah anu nyentuh hate sarta ngajarkeun hikmah ku basa anu hampang tapi ngandung émutan anu jero.
Pasantren Miftahut-Taufiq, anu perenahna di wewengkon Cianjur Kidul, mangrupakeun conto nyata ngeunaan kumaha tradisi ieu dijaga sarta diwariskeun ka generasi santri ti waktu ka waktu. Di ieu pasantren, pangajaran Kitab Koneng teu ngan saukur dilakukeun sabagai rutinitas akademik, tapi ogé diposisikan minangka sarana pikeun ngawangun karakter santri anu soleh, alim, jeung ngabogaan rasa tanggung jawab sosial.
Ngaliwatan prosés ieu, pasantren teu ngan ngajarkeun élmu agama, tapi ogé nyumbang kana ngawangun masarakat anu taat kana ajaran Islam sarta mibanda akhlaq anu mulia. Tradisi ieu ngabuktikeun yén pasantren téh lain saukur lembaga pendidikan, tapi ogé benteng budaya jeung agama anu ngarojong kelestarian nilai-nilai luhur Islam di tengah-tengah masarakat Sunda.
Analisis Kandungan Kitab Koneng
Kitab Koneng, anu asalna tina naskah-naskah klasik Islam dina basa Arab, ngabogaan tempat anu husus dina tradisi dakwah di tatar Sunda, hususna di lingkungan pasantren. Ieu kitab henteu ngan ukur janten rujukan pikeun ngajarkeun hukum-hukum Islam, tapi ogé mangrupa wadah pikeun ngajelaskeun filosofi Islam anu jero.
Kitab Koneng miboga karakteristik anu unik, boh dina eusi boh dina metoda ngajarkeunana, sahingga jadi salah sahiji media dakwah anu efektif pikeun ngawujudkeun tujuan agama. Eusi ieu kitab ngamuat dimensi-dimensi ajaran Islam anu pinuh ku hikmah, ti aqidah, akhlaq, nepi ka fiqih, anu baris dijelaskeun di handap.
- Pikeun Ngadegkeun Aqidah Islamiyah
Salah sahiji fungsi utama tina Kitab Koneng nyaéta ngajarkeun aqidah Islamiyah anu leres. Ieu ngajadikeun kitab ieu salaku pondasi utama pikeun ngawujudkeun santri anu miboga dasar agama anu kuat. Contona, dina Kitab Tijan ad-Darari, anu sering dianggo di pasantren sapertos Miftahut-Taufiq, dijelaskeun prinsip tauhid kalayan rinci. Kitab ieu nyorotkeun kawajiban ngahormatan ka Allah SWT minangka Pangeran anu Maha Agung, ogé ngajelaskeun peran nabi-nabi dina nyebarkeun ajaran Islam. Prinsip iman anu genep ogé diterangkeun sacara sistematis, ngarah santri henteu ngan ukur ngartos tapi ogé bisa ngaplikasikeun eta ajaran dina kahirupan sapopoena.
Dakwah ngaliwatan kitab ieu henteu ngan ukur nembongkeun ajaran-ajaran agama anu leres, tapi ogé nyusun kerangka pamikiran anu logis sangkan aqidah Islamiyah santri teu gampang digoyah ku pengaruh luar. Prosés ieu dilaksanakeun ku pangajian rutin, diskusi di halaqah-halaqah pasantren, sareng kajian anu dirancang ku kyai. Ku cara kieu, dakwah henteu ngan saukur jadi prosés transfer pangaweruh, tapi ogé jadi prosés internalisasi nilai-nilai tauhid anu kuat.
- Pikeun Meningkatkeun Akhlaq Mulia
Bagian penting séjén tina Kitab Koneng nyaéta ajaran akhlaq, anu dianggap minangka salah sahiji ciri penting tina agama Islam. Dina Kitab Ihya Ulumuddin karya Imam Al-Ghazali, anu sering dipaké di lingkungan pasantren, dijelaskeun kumaha pentingna akhlaq nu mulia dina kahirupan hiji Muslim. Kitab ieu ngajarkeun nilai-nilai kawani, seperti tawadhu (rendah hati), sabar, jeung ikhlas, anu dianggap penting pisan dina ngalakonan kahirupan sapopoé.
Ngaliwatan dakwah berbasis akhlaq, santri sareng masarakat henteu ngan ukur diwajibkeun ngalakukeun ibadah ritual, tapi ogé diajarkeun cara ngalakukeun ibadah sosial anu harmonis jeung masarakat sekelilingna. Contona, nalika kyai ngaguar ngeunaan ikhlas dina amal, ieu sanés ngan ukur ngajarkeun konsep teoretis, tapi ogé ngadorong santri pikeun ngalakukeun amal tanpa pamrih dina kahirupan nyata. Dakwah ieu henteu wates dina lingkungan pasantren wungkul, tapi ogé dijalankeun ngaliwatan ceramah-ceramah di masjid, majelis taklim, atanapi acara-acara agama di masarakat.
- Dakwah Fiqih anu Ngajawab Kebutuhan Sapopoé
Salah sahiji ciri anu ngajadikeun Kitab Koneng relevan pikeun masarakat Sunda nyaéta eusi fiqihna anu praktis jeung gampang diimplementasikeun dina kahirupan sapopoé. Contona, dina Kitab Safinatun Najah, anu sering dipaké minangka pedoman ngajarkeun hukum-hukum ibadah saperti sholat, zakat, jeung puasa, eusi kitab ieu diatur sacara rinci sarta jelas. Ieu ngajadikeun kitab ieu pisan ngabantuan santri sareng masarakat pikeun ngartos hukum Islam sacara gampang tur akurat.
Fiqih anu dibahas dina Kitab Koneng henteu ngan ukur nempatkeun Islam dina kerangka teoretis, tapi ogé masihan jawaban pikeun masalah-masalah lokal anu mindeng dihadapi ku masarakat Sunda. Kyai sareng guru pasantren sering narjamahkeun ajaran-ajaran ieu kana basa Sunda, ku kituna langkung gampang dicerna ku masarakat anu kalolobaanana teu wawuh jeung basa Arab. Prosés ieu nyiptakeun dakwah anu kontekstual, relevan, sarta luyu sareng kaayaan lokal, sahingga ajaran Islam henteu karasa jauh tina kahirupan sapopoé masarakat.
Peran Pasantren Miftahut-Taufiq dina Ngadegkeun Dakwah Kultural
Pasantren Miftahut-Taufiq minangka salah sahiji lembaga pendidikan agama anu mibanda peran strategis dina ngamajukeun dakwah Islam, hususna dina masarakat Sunda. Ieu peran henteu tiasa dipisahkeun tina tradisi-tradisi budaya lokal anu parantos lami janten bagian tina kahirupan masarakat. Salah sahiji tradisi anu paling katingali nyaéta pangajian Kitab Koneng, anu dijalankeun sacara konsisten di lingkungan pasantren. Salian ti eta, pasantren ieu oge ngagunakeun pendekatan anu harmonis dina ngahijikeun ajaran agama sareng nilai-nilai budaya Sunda, sahingga dakwah anu dilaksanakeun janten leuwih relevan jeung narik ati masarakat. Ieu harmonisasi ngajadikeun Miftahut-Taufiq henteu ngan saukur minangka pusat pendidikan agama, tapi ogé salaku motor dina ngamumule budaya Sunda bari tetep ngajarkeun prinsip-prinsip Islam.
- Pangajian Rutin salaku Sarana Edukasi jeung Dakwah
Di Pasantren Miftahut-Taufiq, pangajian Kitab Koneng dilaksanakeun unggal poe kalayan pendekatan anu sederhana tapi efektif. Santri sareng masarakat sakitar diajarkeun ku cara anu kontekstual, maksudna eusi kitab diadaptasi kana kahirupan sapopoe masarakat Sunda. Contona, dina ngabahas hukum-hukum muamalah, kyai mindeng masihan conto-conto praktis sapertos cara silih tukeur barang dina pasar atawa prinsip adil dina usaha kulawarga. Ieu metoda ngajarkeun henteu ngan saukur ngajarkeun hukum agama, tapi ogé ngajantenkeun masarakat leuwih sadar kana pentingna nilai-nilai moral sareng agama dina kahirupan sapopoe.
Lian ti eta, pangajian rutin ieu oge janten ajang silaturahmi antara santri, kyai, jeung masarakat. Atmosfer pangajian anu santai tapi bermakna ngajadikeun masarakat teu ngarasa beurat pikeun datang sareng ngilu diajar. Ku cara kieu, pasantren janten puseur aktivitas keagamaan anu mawa pangaruh positif dina kahirupan sosial masarakat.
- Ngembangkeun Nilai-Nilai Sunda dina Dakwah
Salah sahiji keunggulan Pasantren Miftahut-Taufiq nyaéta kamampuhna ngahijikeun ajaran Islam sareng budaya Sunda. Nilai-nilai budaya lokal sapertos gotong royong, ngajot, sareng rasa hormat ka sepuh sering dijelaskeun ku kyai minangka bagian tina ajaran Islam. Contona, tradisi ngajot dipatalikeun jeung ajaran silaturahmi sareng sedekah anu dianjurkeun dina Al-Qur’an sareng hadits. Hal ieu ngajadikeun masarakat Sunda ngarasa yén ajaran agama teu jauh tina tradisi anu tos jadi bagian tina jati diri maranehna.
Lian ti eta, kyai di Pasantren Miftahut-Taufiq sering ngagunakeun basa Sunda dina dakwahna. Penggunaan basa Sunda ieu ngabantu masarakat langkung ngartos ajaran agama, sabab bahasa téh mangrupikeun unsur budaya anu kuat dina ngahubungkeun kyai jeung masarakat. Ku cara kieu, pasantren henteu ngan ukur ngajarkeun agama tapi ogé ngabantu ngajaga budaya Sunda supados henteu leungit ku jaman.
- Kyai salaku Panutan Sosial jeung Spiritual
Di masarakat tradisional, kyai henteu ngan saukur janten guru agama tapi ogé tokoh anu dihormat boh sacara sosial boh sacara spiritual. Di Pasantren Miftahut-Taufiq, kyai ngagaduhan peran anu multifungsi. Salian ngajarkeun agama di pasantren, kyai ogé sering ngiringan kagiatan-kagiatan sosial di masarakat. Contona, nalika aya acara adat sapertos pernikahan, upacara panen, atawa kenduri, kyai sering diundang pikeun masihan nasihat agama. Ieu peran ngajadikeun kyai henteu jauh ti masarakat, sahingga dakwah anu dibawana langkung gampang ditarima.
Leuwih ti eta, kyai ogé sering dijadikeun panutan dina masarakat. Sikap sareng laku lampah kyai anu sopan, sabar, sareng ikhlas sering janten conto anu ditiru ku masarakat. Hal ieu ngajadikeun dakwah anu dilaksanakeun henteu ngan saukur dina bentuk ucapan, tapi oge dina bentuk conto konkret dina kahirupan sapopoe.
Tradisi pangajian Kitab Koneng di Pasantren Miftahut-Taufiq mangrupakeun salah sahiji conto anu nyata ngeunaan kumaha dakwah Islam bisa ngahontal masarakat sacara efektif ku cara ngahiji jeung budaya lokal. Kitab Koneng, anu miboga eusi anu jero tur pinuh ku hikmah, dirarancang pikeun ngajarkeun dasar-dasar Islam sacara saderhana tapi ngahontal esensi anu relevan pikeun kahirupan sapopoe. Kitab ieu henteu ngan ukur dijieun pikeun dipikanyaho, tapi pikeun diresapi ku masarakat, sangkan bisa diimplementasikeun dina kahirupan praktis. Dina hal ieu, metode pangajaran anu digunakeun ku pasantren ogé jadi kunci sukses dakwah ieu. Para guru di Pasantren Miftahut-Taufiq sering ngagunakeun cara-cara anu adaptif, nyocogkeun materi kana kabutuhan jeung pangaweruh murid, sarta ngajaga silih asah, silih asih, jeung silih asuh antara guru jeung santri.
Salian ti éta, integrasi nilai-nilai budaya Sunda dina prosés pangajaran ngajadikeun dakwah ieu langkung tiasa ditarima ku masarakat lokal. Budaya Sunda anu kental ku tata krama, gotong royong, sarta ajen-inajen sosial anu luhur dipadukeun sareng ajaran Islam anu rahmatan lil ‘alamin. Ieu ngamungkinkeun santri jeung masarakat pikeun ngartos yén Islam henteu datang pikeun ngarusak budaya, tapi pikeun ngalengkepan sarta ngaluhurkeunana. Prosés integrasi ieu ogé ngajarkeun yén dakwah moal pernah suksés lamun maksa masarakat pikeun ngalakukeun hal-hal anu bertentangan jeung akar budaya maranéhanana.
Dina kontéks anu langkung lega, pasantren henteu ngan saukur janten lembaga pendidikan agama anu ngajarkeun fiqih, akhlak, jeung tauhid, tapi ogé janten pusat aktivitas sosial jeung budaya anu aktip ngawangun karakter masarakat. Pasantren Miftahut-Taufiq ngalaksanakeun peran ieu kalayan ngajadikeun dirina hiji tempat anu mangrupa sumber panerangan agama pikeun masarakat, tempat nu dimana masarakat tiasa ménta pituduh ngeunaan sagala rupa perkara kahirupan. Hiji hal anu penting nyaéta pasantren ieu ogé ngajarkeun pentingna harmoni antara agama jeung budaya, sangkan dakwah Islam henteu wungkul difokuskeun kana aspek teologis, tapi ogé nganut pendekatan holistik anu tiasa dipraktékkeun dina kahirupan sapopoena.
Ku cara kieu, tradisi pangajian Kitab Koneng henteu ngan ukur janten bagian tina rutinitas pasantren, tapi ogé janten bagian integral tina kahirupan masarakat Sunda. Tradisi ieu ngajembatanai dua dunya: dunya agama anu berorientasi ka akhirat jeung dunya budaya lokal anu ngatur kahirupan dunya. Ieu harmonisasi ngajarkeun yén Islam, salaku agama anu fleksibel, tiasa hirup dina sagala rupa budaya salami éta budaya henteu bertentangan sareng ajaran dasar Islam. Maka ti éta, tradisi ieu parantos ngabuktikeun kumaha pentingna pendekatan budaya dina dakwah, khususna di tatar Sunda, pikeun nguatkeun ajaran Islam dina haté jeung kahirupan masarakat.*
*Muhammad Fahmil Mubarok, mahasiswa S2 Komunikasi Penyiaran Islam (KPI) Pascasarjana UIN Sunan Gunung Djati, nganjrek di Cibiru, Bandung, Jawa Barat.
Comments